آریتمی قلبی به اختلال در سرعت یا نظم ضربان قلب گفته میشود؛ وضعیتی که در آن پیامهای الکتریکی قلب به شکل طبیعی ایجاد یا منتقل نمیشوند و در نتیجه ضربان قلب ممکن است بیش از حد سریع، بیش از حد آهسته یا نامنظم شود. تپش قلب، احساس کوبش یا لرزش در قفسه سینه، ضربان جاافتاده، سرگیجه، تنگی نفس و ضعف از نشانههایی هستند که ممکن است در این شرایط دیده شوند. آریتمی میتواند به دلایلی مانند بیماریهای قلبی، اختلالات الکترولیتی، مشکلات تیروئید، مصرف برخی داروها، استرس و بعضی عادات سبک زندگی ایجاد شود. در مرکز تخصصی بیماری های قلبی و عروقی پالس بررسی علت و نوع اختلال ریتم قلب اهمیت زیادی دارد، زیرا همه بینظمیهای ضربان قلب خطرناک نیستند، اما برخی از آنها به ارزیابی و درمان پزشکی نیاز دارند.
فهرست مطالب
آریتمی قلبی چیست و چگونه ایجاد میشود؟
قلب برای انقباض منظم به یک سیستم الکتریکی دقیق وابسته است. در حالت طبیعی، گره سینوسی در بخش بالایی دهلیز راست، پیام الکتریکی را ایجاد میکند. این پیام در دهلیزها منتشر شده و سپس از طریق گره دهلیزیبطنی و مسیرهای هدایتی به بطنها میرسد. نتیجه این فرایند، انقباض هماهنگ بخشهای مختلف قلب و پمپاژ خون به سراسر بدن است.
هر عاملی که تولید، انتقال یا نظم این پیامهای الکتریکی را تغییر دهد، میتواند باعث آریتمی شود. بنابراین آریتمی فقط به معنای «تند شدن ضربان قلب» نیست؛ بلکه ضربان بیش از حد آهسته، ضربان نامنظم یا ضربانهایی که زودتر از زمان معمول ایجاد میشوند نیز میتوانند در این دسته قرار بگیرند.
گاهی یک ضربان زودرس یا وقفه کوتاه ممکن است بدون ایجاد مشکل جدی رخ دهد و فرد تنها احساس کند که قلبش برای لحظهای «جا انداخت». با این حال، برخی اختلالات ریتم میتوانند بر توانایی قلب برای پمپاژ مؤثر خون تأثیر بگذارند و در صورت وجود بیماری زمینهای، اهمیت بیشتری پیدا کنند.
به همین دلیل، تشخیص آریتمی صرفاً بر اساس احساس تپش قلب امکانپذیر نیست. پزشک باید نوع ریتم قلب، دفعات بروز آن، مدت هر حمله، علائم همراه و وضعیت کلی قلب را بررسی کند.
ضربان قلب طبیعی چقدر است؟
یکی از پرسشهای رایج این است که ضربان قلب طبیعی چقدر است و چه زمانی میتوان آن را غیرطبیعی دانست.
در یک فرد بالغ در حالت استراحت، ضربان قلب حدود ۶۰ تا ۱۰۰ ضربه در دقیقه است. ضربان بالاتر از ۱۰۰ ضربه در دقیقه در حالت استراحت میتواند در محدوده تاکیکاردی قرار گیرد و ضربان کمتر از ۶۰ ضربه در دقیقه نیز برادیکاردی نامیده میشود. البته این اعداد به تنهایی به معنای وجود بیماری نیستند. برای مثال، ضربان قلب برخی ورزشکاران سالم ممکن است در حالت استراحت کمتر از ۶۰ باشد. از طرف دیگر، فعالیت بدنی، هیجان، اضطراب، تب یا مصرف برخی مواد میتواند به طور موقت ضربان را افزایش دهد.
بنابراین هنگام بررسی آریتمی باید علاوه بر تعداد ضربان، نظم ضربان و شرایطی که ضربان در آن اندازهگیری شده است نیز مورد توجه قرار گیرد.
اگر ضربان قلب به صورت مکرر بدون فعالیت یا علت مشخص افزایش پیدا میکند، بسیار آهسته میشود یا همراه با سرگیجه، ضعف، تنگی نفس، درد قفسه سینه یا غش است، بهتر است علت آن توسط پزشک بررسی شود.
انواع آریتمی قلبی
آریتمیها انواع مختلفی دارند و بر اساس سرعت ضربان، محل شروع اختلال و نوع فعالیت الکتریکی قلب دستهبندی میشوند.
تاکیکاردی
تاکیکاردی به ضربان قلب سریع گفته میشود. در بزرگسالان، ضربان بیشتر از ۱۰۰ ضربه در دقیقه در حالت استراحت میتواند در این گروه قرار گیرد. تاکیکاردی خود انواع مختلفی دارد و شدت آن به علت، مدت زمان و محل شروع ضربان غیرطبیعی بستگی دارد.
برخی تاکیکاردیها از دهلیزها شروع میشوند و برخی از بطنها منشأ میگیرند. تاکیکاردی بطنی، بهخصوص در افرادی که بیماری ساختاری قلب دارند، میتواند جدی باشد و نیاز به ارزیابی فوری داشته باشد.
برادیکاردی
برادیکاردی به ضربان قلب کمتر از ۶۰ ضربه در دقیقه گفته میشود. همانطور که اشاره شد، پایین بودن ضربان همیشه به معنای بیماری نیست و ممکن است در افراد سالم و ورزشکاران دیده شود.
اما اگر ضربان پایین باعث کاهش جریان خون کافی به مغز و سایر اندامها شود، علائمی مانند ضعف، خستگی، سرگیجه یا غش ممکن است ایجاد شود.
فیبریلاسیون دهلیزی
فیبریلاسیون دهلیزی یکی از شناختهشدهترین اختلالات ریتم قلب است که در آن فعالیت الکتریکی دهلیزها نامنظم و آشفته میشود. در نتیجه، ضربان قلب ممکن است سریع و نامنظم شود.
اهمیت این نوع آریتمی فقط به تپش قلب محدود نمیشود. فیبریلاسیون دهلیزی میتواند احتمال تشکیل لخته خون و در نتیجه خطر سکته مغزی را افزایش دهد؛ به همین دلیل تشخیص و مدیریت آن اهمیت زیادی دارد.
ضربانهای زودرس قلب
گاهی قلب یک ضربان را زودتر از زمان معمول ایجاد میکند. این حالت میتواند به صورت احساس «پرش قلب»، «جا افتادن ضربان» یا یک ضربان محکمتر در قفسه سینه احساس شود.
این ضربانها در بسیاری از افراد ممکن است بدون وجود بیماری جدی رخ دهند، اما تکرار زیاد، همراه شدن با علائم دیگر یا وجود بیماری قلبی زمینهای، بررسی پزشکی را ضروریتر میکند.
علل آریتمی قلبی چیست؟
آریتمی میتواند یک علت مشخص داشته باشد یا در برخی افراد بدون وجود یک عامل واضح ایجاد شود. بیماریهای قلبی یکی از مهمترین عوامل زمینهای هستند. آسیب عضله قلب، بیماری عروق کرونر، مشکلات دریچههای قلب، نارسایی قلبی و تغییرات ساختاری قلب میتوانند زمینه را برای اختلال ریتم فراهم کنند.
علاوه بر بیماریهای قلبی، برخی عوامل دیگر نیز میتوانند در ایجاد یا تشدید آریتمی نقش داشته باشند، از جمله:
- اختلالات تیروئید
- تغییر سطح پتاسیم، منیزیم و سایر الکترولیتها
- کمآبی بدن
- تب و برخی عفونتها
- بعضی داروها
- مصرف زیاد محرکها
- مصرف الکل
- سیگار و دخانیات
- استرس و فشار روانی
- کمبود خواب
- برخی بیماریهای ریوی
- سابقه جراحی قلب
در بعضی موارد نیز اختلالات الکتریکی قلب بدون وجود آسیب واضح در ساختار قلب ایجاد میشوند. بنابراین نمیتوان تنها با توجه به سن یا داشتن یک بیماری خاص درباره علت آریتمی قضاوت کرد.
علائم آریتمی قلبی چیست؟
علائم آریتمی بسته به نوع اختلال، سرعت ضربان، مدت زمان حمله و وضعیت سلامت فرد متفاوت است. برخی افراد ممکن است هیچ علامتی نداشته باشند و اختلال ریتم تنها هنگام انجام نوار قلب یا بررسی پزشکی کشف شود.
یکی از شایعترین علائم، تپش قلب است. فرد ممکن است احساس کند قلبش تند میزند، میکوبد، میلرزد یا یک ضربان در آن جا میافتد. این احساس ممکن است چند ثانیه ادامه داشته باشد یا طولانیتر شود.
علائم احتمالی دیگر عبارتاند از:
- سرگیجه یا سبکی سر
- احساس ضعف و خستگی
- تنگی نفس
- کاهش توانایی فعالیت بدنی
- احساس ضربان شدید در قفسه سینه یا گردن
- احساس نزدیک بودن به غش
- غش
- تعریق
- درد یا فشار در قفسه سینه
وجود این علائم الزاماً به معنای ابتلا به آریتمی نیست، اما تکرار یا تشدید آنها باید جدی گرفته شود.
چه زمانی آریتمی قلبی خطرناک است؟
همه اختلالات ریتم قلب به یک اندازه خطرناک نیستند. بعضی آریتمیها ممکن است بدون نیاز به درمان خاص فقط تحت نظر باشند، در حالی که برخی دیگر میتوانند جریان خون را مختل کرده یا احتمال عوارض جدی را افزایش دهند.
وجود علائمی مانند درد یا فشار قفسه سینه، تنگی نفس شدید، غش، کاهش سطح هوشیاری یا ضربان بسیار سریع و پایدار نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
همچنین در افراد مبتلا به فیبریلاسیون دهلیزی، خطر تشکیل لخته خون و سکته مغزی اهمیت ویژهای دارد. این مسئله یکی از دلایلی است که تشخیص دقیق نوع آریتمی و ارزیابی خطر عوارض آن اهمیت دارد.
بنابراین نباید صرفاً بر اساس شدت احساس تپش قلب تصمیم گرفت که یک اختلال بیخطر است یا نه.
روشهای تشخیص آریتمی قلبی
تشخیص آریتمی با بررسی علائم، سوابق پزشکی، معاینه و آزمایشهای مرتبط انجام میشود. انتخاب آزمایش به نوع علائم و تعداد دفعات بروز آنها بستگی دارد.
نوار قلب یا ECG
نوار قلب یکی از مهمترین روشهای بررسی ریتم قلب است. این آزمایش فعالیت الکتریکی قلب را ثبت میکند و میتواند اطلاعاتی درباره سرعت و نظم ضربان و برخی اختلالات هدایت الکتریکی ارائه دهد.
یکی از محدودیتهای نوار قلب معمولی این است که فقط وضعیت قلب را در مدت کوتاهی که آزمایش انجام میشود نشان میدهد. اگر آریتمی به صورت گهگاهی رخ دهد، ممکن است در زمان انجام نوار قلب وجود نداشته باشد.
هولتر قلب
هولتر قلب یک دستگاه قابل حمل برای ثبت مداوم فعالیت الکتریکی قلب در طول فعالیتهای روزمره است. این دستگاه میتواند به مدت یک روز یا بیشتر مورد استفاده قرار گیرد و احتمال ثبت آریتمیهای گذرا را افزایش دهد.
دستگاه ثبت رویداد
اگر علائم با فاصله زمانی بیشتری رخ دهند، پزشک ممکن است از دستگاه ثبت رویداد استفاده کند. این دستگاه میتواند برای مدت طولانیتری مورد استفاده قرار گیرد و هنگام بروز علائم، اطلاعات مربوط به ریتم قلب را ثبت کند.
اکوکاردیوگرافی
اکوکاردیوگرافی با استفاده از امواج صوتی، ساختار و عملکرد قلب را بررسی میکند. این آزمایش میتواند در کنار بررسی ریتم، برای شناسایی مشکلات ساختاری قلب نیز مفید باشد.
آزمایش خون
در برخی افراد پزشک آزمایش خون را برای بررسی عواملی مانند اختلالات تیروئید، کمخونی یا تغییرات مواد معدنی و الکترولیتها درخواست میکند؛ زیرا این عوامل میتوانند روی ضربان قلب اثر بگذارند.
چه عواملی خطر آریتمی قلبی را افزایش میدهند؟
برخی شرایط احتمال بروز اختلالات ریتم قلب را بیشتر میکنند. از مهمترین عوامل خطر میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- افزایش سن
- فشار خون بالا
- بیماری عروق کرونر
- سابقه حمله قلبی
- نارسایی قلبی
- بیماریهای دریچهای
- برخی بیماریهای مادرزادی قلب
- اختلالات تیروئید
- دیابت
- چاقی
- آپنه انسدادی خواب
- مصرف سیگار
- مصرف زیاد الکل
- کمبود خواب
- برخی داروها و مواد محرک
وجود یکی از این عوامل به این معنا نیست که فرد حتماً دچار آریتمی خواهد شد، اما میتواند ضرورت توجه بیشتر به سلامت قلب و کنترل عوامل خطر را نشان دهد. برای مثال، فشار خون بالا و بیماریهای ساختاری قلب میتوانند زمینهساز برخی اختلالات ریتم مانند فیبریلاسیون دهلیزی باشند.
پیشگیری از آریتمی قلبی
همه انواع آریتمی قابل پیشگیری نیستند، اما کنترل عوامل خطر قلبی میتواند به حفظ سلامت قلب و کاهش احتمال برخی اختلالات کمک کند.
کنترل فشار خون و بیماریهای زمینهای
فشار خون بالا، دیابت، بیماریهای تیروئید و بیماریهای قلبی باید به شکل منظم کنترل شوند. درمان مناسب بیماری زمینهای در بسیاری از موارد بخش مهمی از مدیریت خطر آریتمی است.
داشتن فعالیت بدنی منظم
فعالیت بدنی متناسب با وضعیت سلامت فرد برای سلامت قلب مفید است. البته افرادی که بیماری قلبی یا سابقه آریتمی دارند، بهتر است شدت و نوع فعالیت ورزشی را با نظر پزشک تعیین کنند.
خواب کافی
کمبود خواب و برخی اختلالات خواب، بهویژه آپنه خواب، میتوانند با اختلالات ریتم قلب ارتباط داشته باشند. در صورت خرخر شدید، وقفههای تنفسی هنگام خواب یا خوابآلودگی شدید روزانه، بررسی پزشکی میتواند مفید باشد.
پرهیز از دخانیات و محرکها
سیگار و برخی مواد محرک میتوانند بر سیستم قلبیعروقی اثر منفی بگذارند. همچنین مصرف بیش از حد الکل و برخی مواد یا داروهای محرک ممکن است در بعضی افراد محرک حملات آریتمی باشد.
راههای درمان آریتمی قلبی
درمان آریتمی به نوع اختلال، علت ایجاد آن، علائم، وضعیت قلب و احتمال بروز عوارض بستگی دارد. به همین دلیل نمیتوان یک روش درمانی واحد را برای همه بیماران تجویز کرد.
برخی آریتمیها به درمان خاصی نیاز ندارند و پزشک ممکن است فقط وضعیت بیمار را تحت نظر داشته باشد. در موارد دیگر، درمان میتواند شامل دارو، روشهای مداخلهای یا دستگاههای تنظیمکننده ضربان قلب باشد.
داروها
برخی داروها برای کنترل سرعت ضربان و برخی برای کنترل ریتم قلب استفاده میشوند. در فیبریلاسیون دهلیزی نیز ممکن است بسته به شرایط بیمار، داروهایی برای کاهش خطر تشکیل لخته و سکته مغزی تجویز شوند.
انتخاب دارو به نوع آریتمی و شرایط فرد بستگی دارد و مصرف خودسرانه داروهای قلبی میتواند خطرناک باشد.
کاردیوورژن
در برخی اختلالات ریتم، پزشک ممکن است از کاردیوورژن برای بازگرداندن ریتم قلب به حالت طبیعی استفاده کند. این روش میتواند به شکل دارویی یا با استفاده از شوک الکتریکی کنترلشده انجام شود.
ابلیشن قلب
در برخی آریتمیها، پزشک میتواند با استفاده از کاتتر، ناحیهای از قلب را که سیگنالهای الکتریکی غیرطبیعی تولید میکند شناسایی و درمان کند. این روش که ابلیشن نام دارد، در بعضی اختلالات ریتم میتواند گزینه مناسبی باشد.
ضربانساز و دفیبریلاتور
در برخی بیماران مبتلا به اختلالات جدی ضربان، ممکن است استفاده از دستگاههایی مانند ضربانساز قلب یا دفیبریلاتور کاشتنی ضرورت پیدا کند. انتخاب این روشها کاملاً به نوع اختلال ریتم و وضعیت قلب بیمار بستگی دارد.
آیا تپش قلب همیشه نشانه آریتمی قلبی است؟
خیر. احساس تپش قلب همیشه به معنای وجود یک اختلال ریتم نیست. اضطراب، استرس، فعالیت بدنی، کمخوابی، تب، مصرف برخی مواد و حتی توجه بیشتر فرد به ضربان قلب میتواند باعث احساس تپش شود.
با این حال، اگر تپش قلب به صورت مکرر اتفاق میافتد، طولانی میشود، در حال تشدید است یا همراه با سرگیجه، غش، تنگی نفس و درد قفسه سینه است، بهتر است علت آن بررسی شود. گاهی تنها راه تشخیص این است که هنگام بروز علائم، فعالیت الکتریکی قلب ثبت شود؛ به همین دلیل هولتر مانیتورینگ یا دستگاههای ثبت طولانیتر میتوانند در برخی بیماران بسیار کمککننده باشند.
چه زمانی برای آریتمی به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر احساس میکنید ضربان قلبتان به شکل غیرعادی سریع، آهسته یا نامنظم شده است، بهخصوص اگر این حالت تکرار میشود، مراجعه به پزشک متخصص قلب و بررسی دقیق میتواند از نادیده گرفتن یک مشکل مهم جلوگیری کند.
ثبت زمان بروز علائم، مدت آنها، فعالیتی که قبل از شروع علائم انجام دادهاید و علائم همراه میتواند اطلاعات مفیدی در اختیار پزشک قرار دهد. همچنین اگر از ساعت هوشمند یا دستگاهی استفاده میکنید که ضربان قلب یا نوار قلب را ثبت میکند، بهتر است اطلاعات آن را در اختیار پزشک قرار دهید؛ این دادهها میتوانند در کنار بررسیهای پزشکی به تشخیص کمک کنند.
در صورت بروز درد یا فشار قفسه سینه، غش، تنگی نفس شدید یا علائم شدید و ناگهانی، نباید منتظر نوبت ویزیت معمولی ماند و باید فوراً درخواست کمک پزشکی کرد.
جمعبندی
آریتمی قلبی به گروهی از اختلالات مربوط به سرعت یا نظم ضربان قلب گفته میشود و میتواند از یک ضربان زودرس و کماهمیت تا اختلالات جدیتر مانند برخی تاکیکاردیها و فیبریلاسیون دهلیزی متفاوت باشد. تپش قلب، سرگیجه، ضعف، تنگی نفس و احساس ضربان نامنظم از علائم احتمالی آن هستند، اما بعضی افراد نیز هیچ علامتی ندارند. تشخیص دقیق بر اساس علائم و بررسیهایی مانند نوار قلب، هولتر، ثبتکننده رویداد، اکوکاردیوگرافی و در صورت نیاز آزمایش خون انجام میشود.
درمان نیز برای همه بیماران یکسان نیست و ممکن است از پیگیری و کنترل عوامل خطر تا مصرف دارو، کاردیوورژن، ابلیشن یا استفاده از دستگاههای تنظیمکننده ضربان قلب متغیر باشد. بنابراین اگر تپش قلب یا بینظمی ضربان به شکل مکرر اتفاق میافتد، بهتر است به جای تشخیص خودسرانه، علت آن توسط متخصص بررسی شود. در مرکز تخصصی بیماری های قلبی و عروقی پالس نیز ارزیابی دقیق نوع و علت آریتمی قلبی میتواند به انتخاب مسیر مناسب برای پیگیری و درمان کمک کند.