فشار خون پایین یا هایپوتنشن (Hypotension) به وضعیتی گفته میشود که فشار واردشده از سوی خون به دیواره رگها پایینتر از حد معمول باشد. بهطور کلی، فشار خون کمتر از ۹۰ روی ۶۰ میلیمتر جیوه بهعنوان فشار خون پایین در نظر گرفته میشود، اما این عدد بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست؛ زیرا برخی افراد بهطور طبیعی فشار خون پایینی دارند و هیچ علامتی تجربه نمیکنند. در مقابل، کاهش ناگهانی فشار خون میتواند باعث سرگیجه، تاری دید، ضعف، غش یا حتی در موارد شدید اختلال در خونرسانی به اندامهای حیاتی شود. بنابراین هنگام بررسی فشار خون پایین باید علاوه بر عدد فشار، علائم، علت احتمالی، بیماریهای زمینهای و داروهای مصرفی نیز مورد توجه قرار گیرد.
فهرست مطالب
فشار خون پایین چیست و چه عددی فشار خون پایین محسوب میشود؟
فشار خون با دو عدد اندازهگیری میشود: فشار سیستولیک و فشار دیاستولیک. عدد بالاتر، فشار واردشده به رگها هنگام انقباض قلب و عدد پایینتر، فشار هنگام استراحت قلب بین دو ضربان را نشان میدهد.
در حالت کلی، فشار کمتر از ۹۰/۶۰ میلیمتر جیوه پایین در نظر گرفته میشود. با این حال، یک عدد پایین لزوماً به معنای بیماری نیست. ممکن است فردی سالها فشار خون نسبتاً پایینی داشته باشد، اما کاملاً سالم باشد و هیچ علامتی نداشته باشد. در چنین شرایطی خود عدد فشار خون نیازمند درمان نیست.
اهمیت زمانی بیشتر میشود که کاهش فشار خون با علائم همراه باشد یا نسبت به فشار معمول فرد تغییر قابل توجهی ایجاد کند. برای مثال، فردی که فشار خون ۱۲۰/۸۰ دارد، ممکن است با افت قابل توجه فشار دچار سرگیجه و ضعف شود.
همچنین فشار خون در طول روز ثابت نیست و عواملی مانند وضعیت بدن، میزان فعالیت، غذا و نوشیدنی، داروها، استرس، دمای محیط و زمان اندازهگیری میتوانند روی آن اثر بگذارند. بنابراین برای ارزیابی دقیق، بهتر است فشار خون در شرایط مناسب و در چند نوبت اندازهگیری شود.
علائم فشار خون پایین چیست؟
همه افرادی که فشار خون پایینی دارند، علامت ندارند. زمانی که فشار خون پایین باعث کاهش خونرسانی کافی به مغز و سایر اندامها شود، علائم مختلفی ممکن است ایجاد شود.
شایعترین علائم فشار خون پایین عبارتاند از:
- سرگیجه یا احساس سبکی سر
- ضعف و بیحالی
- تاری دید یا تغییر موقت بینایی
- تهوع
- خستگی
- کاهش تمرکز
- احساس گیجی
- غش یا از دست دادن هوشیاری
- سرد و مرطوب شدن پوست در موارد شدید
- ضربان قلب ضعیف و سریع در شرایط شدید
شدت علائم میتواند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد. گاهی فرد تنها هنگام بلند شدن از صندلی یا تخت دچار چند ثانیه سرگیجه میشود و گاهی افت فشار آنقدر شدید است که فرد تعادل خود را از دست میدهد یا غش میکند.
اگر علائم بهصورت مکرر تکرار شوند، بهتر است علت آنها بررسی شود؛ زیرا سرگیجه یا ضعف همیشه ناشی از فشار خون پایین نیست و میتواند دلایل دیگری مانند کمخونی، کمآبی بدن، اختلالات قند خون یا مشکلات قلبی داشته باشد.
علت فشار خون پایین چیست؟
علت فشار خون پایین میتواند بسیار متفاوت باشد. در بعضی افراد، فشار خون پایین ویژگی طبیعی بدن است؛ اما در برخی دیگر، بیماری، دارو یا شرایط خاص باعث کاهش فشار میشود.
کمآبی بدن
یکی از علتهای شایع افت فشار، کاهش حجم مایعات بدن است. تب، تعریق زیاد، استفراغ، اسهال یا مصرف ناکافی آب میتواند باعث کمآبی شود. با کاهش حجم خون، فشار واردشده به دیواره رگها نیز ممکن است کاهش پیدا کند.
مصرف بعضی داروها
برخی داروهای فشار خون، داروهای ادرارآور، بعضی داروهای قلبی، داروهای مربوط به بیماری پارکینسون و برخی داروهای روانپزشکی میتوانند در بعضی افراد باعث افت فشار شوند.
اگر پس از شروع یک دارو یا تغییر دوز آن، فشار خون کاهش پیدا کرده است، نباید دارو را خودسرانه قطع کرد. پزشک باید مشخص کند که آیا نیاز به تغییر دوز یا جایگزینی دارو وجود دارد یا خیر.
مشکلات قلبی
برخی بیماریهای قلبی نیز میتوانند باعث فشار خون پایین شوند؛ از جمله نارسایی قلبی، بیماریهای دریچهای، کاهش شدید ضربان قلب و برخی شرایط پس از حمله قلبی.
در چنین مواردی، پایین بودن فشار خون ممکن است نتیجه کاهش توانایی قلب در پمپاژ خون باشد.
کمخونی
کاهش تعداد گلبولهای قرمز یا هموگلوبین میتواند باعث ضعف، خستگی و سرگیجه شود و در برخی شرایط با کاهش فشار خون همراه باشد.
اختلالات هورمونی
برخی بیماریهای غدد درونریز، از جمله اختلالات غده فوقکلیه و بعضی مشکلات تیروئید، میتوانند روی تنظیم فشار خون تأثیر بگذارند.
خونریزی
از دست دادن مقدار قابل توجهی خون، چه در اثر آسیب و چه در اثر خونریزی داخلی، میتواند باعث افت شدید فشار خون شود و یک وضعیت اورژانسی ایجاد کند.
عفونت شدید
عفونت شدید و ورود عفونت به جریان خون ممکن است باعث افت خطرناک فشار خون و شوک عفونی شود.
انواع فشار خون پایین چیست؟
فشار خون پایین تنها یک شکل ندارد و بر اساس زمان و شرایط ایجاد آن میتوان انواع مختلفی را در نظر گرفت.
فشار خون پایین وضعیتی یا ارتواستاتیک
افت فشار خون ارتواستاتیک زمانی رخ میدهد که فرد پس از نشستن یا دراز کشیدن، ناگهان میایستد و فشار خون کاهش پیدا میکند.
علائم معمول آن شامل سرگیجه، سبکی سر، تاری دید، ضعف و گاهی غش است.
هنگام ایستادن، بخشی از خون به دلیل نیروی جاذبه در پاها تجمع پیدا میکند. بدن با افزایش ضربان قلب و تنگ کردن رگها این تغییر را جبران میکند. اگر این مکانیسم بهخوبی عمل نکند، فشار خون ممکن است افت کند.
افت فشار خون بعد از غذا
در برخی افراد، بهخصوص سالمندان، فشار خون یک تا دو ساعت بعد از غذا کاهش پیدا میکند. این وضعیت را افت فشار خون پس از صرف غذا مینامند.
وعدههای غذایی سنگین، تغییر جریان خون به دستگاه گوارش و بعضی بیماریهای زمینهای میتوانند در ایجاد این نوع افت فشار نقش داشته باشند.
افت فشار خون عصبی
این نوع افت فشار میتواند پس از ایستادن طولانیمدت ایجاد شود و در برخی کودکان و بزرگسالان جوان دیده میشود.
افت فشار خون ناشی از بیماری یا دارو
گاهی هایپوتنشن نتیجه یک بیماری زمینهای یا عارضه جانبی دارو است. در این حالت، شناسایی علت اصلی اهمیت بیشتری از افزایش موقت فشار خون دارد.
چه افرادی بیشتر در معرض فشار خون پایین هستند؟
فشار خون پایین میتواند در هر سنی اتفاق بیفتد، اما بعضی افراد احتمال بیشتری برای تجربه آن دارند.
سالمندان
افت فشار هنگام ایستادن و بعد از غذا در افراد مسن شایعتر است. تغییرات مرتبط با افزایش سن میتواند توانایی بدن برای تنظیم سریع فشار خون را کاهش دهد.
افراد مصرفکننده داروهای فشار خون
داروهایی که برای کنترل فشار خون تجویز میشوند، در برخی افراد ممکن است فشار را بیش از حد کاهش دهند؛ بهخصوص اگر دوز دارو برای شرایط جدید بدن مناسب نباشد.
افراد مبتلا به دیابت
دیابت در صورت ایجاد آسیب عصبی میتواند بر سیستم عصبی خودکار که در تنظیم فشار خون نقش دارد اثر بگذارد.
افراد مبتلا به بیماریهای قلبی
برخی بیماریهای قلب و دریچههای قلب میتوانند توانایی بدن برای حفظ فشار مناسب را کاهش دهند.
زنان باردار
تغییرات عروقی دوران بارداری میتواند باعث کاهش فشار خون شود. در بسیاری از موارد این کاهش موقتی است، اما در صورت وجود علائم باید با پزشک مطرح شود.
افراد دچار کمآبی
تعریق زیاد، ورزش شدید، تب، استفراغ یا اسهال میتواند خطر افت فشار ناشی از کمآبی را افزایش دهد.
آیا فشار خون پایین خطرناک است؟
پاسخ به این سؤال به علت، شدت و علائم بستگی دارد.
فشار خون پایین بدون علامت در بسیاری از افراد خطرناک نیست و ممکن است تنها یک ویژگی طبیعی بدن باشد. اما افت ناگهانی یا شدید فشار خون میتواند باعث کاهش خونرسانی به مغز، قلب و سایر اندامها شود.
از عوارض احتمالی افت فشار میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سرگیجه و عدم تعادل
- غش
- زمین خوردن و آسیب ناشی از آن
- کاهش خونرسانی به اندامها
- آسیب اندامهای حیاتی در افت شدید فشار
- شوک در موارد بسیار شدید
اگر فشار خون بهطور ناگهانی و شدید کاهش پیدا کند، ممکن است فرد دچار پوست سرد و مرطوب، رنگپریدگی، گیجی، تنفس سریع و نبض ضعیف و سریع شود. این علائم میتوانند نشانه شوک باشند و نیاز به ارزیابی فوری دارند.
چه زمانی فشار خون پایین نیاز به مراجعه به پزشک دارد؟
اگر فشار خون پایین هیچ علامتی ایجاد نکند، ممکن است نیاز به درمان نداشته باشد. اما مراجعه به پزشک در شرایط زیر اهمیت بیشتری پیدا میکند:
- سرگیجه بهطور مرتب تکرار میشود.
- فرد چند بار دچار غش شده است.
- فشار خون نسبت به گذشته بهطور محسوسی کاهش پیدا کرده است.
- افت فشار پس از شروع یک داروی جدید ایجاد شده است.
- تپش قلب یا درد قفسه سینه همراه افت فشار وجود دارد.
- تنگی نفس ایجاد شده است.
- فرد سابقه بیماری قلبی دارد.
- کاهش فشار پس از ایستادن مرتب اتفاق میافتد.
- فشار خون پایین همراه با ضعف شدید یا گیجی است.
در چنین شرایطی، ممکن است پزشک عمومی یا متخصص فشار خون ابتدا علت افت فشار را بررسی کند و در صورت نیاز بیمار را برای بررسی قلب، سیستم عصبی، غدد یا سایر عوامل به متخصص مربوط ارجاع دهد.
فشار خون پایین و بیماریهای قلبی چه ارتباطی دارند؟
ارتباط میان هایپوتنشن و بیماری قلبی دوطرفه است. از یک طرف بعضی بیماریهای قلبی میتوانند باعث افت فشار شوند و از طرف دیگر، افت شدید فشار میتواند خونرسانی به قلب را مختل کند.
برای مثال، در نارسایی قلبی ممکن است قلب نتواند خون را با قدرت کافی پمپاژ کند. در بعضی بیماریهای دریچهای نیز جریان خون مؤثر کاهش پیدا میکند.
کاهش شدید ضربان قلب یا برادیکاردی نیز در برخی افراد میتواند با افت فشار همراه باشد.
به همین دلیل، اگر فردی سابقه بیماری قلبی دارد و همزمان با کاهش فشار دچار ضعف، سرگیجه، تنگی نفس یا غش میشود، بهتر است این وضعیت جدی گرفته شود.
تشخیص فشار خون پایین چگونه انجام میشود؟
تشخیص فشار خون پایین تنها با یک عدد فشار خون انجام نمیشود. پزشک ابتدا درباره علائم، زمان وقوع آنها، داروهای مصرفی و بیماریهای زمینهای سؤال میکند.
ممکن است فشار خون در حالتهای مختلف مانند نشسته، خوابیده و ایستاده اندازهگیری شود.
در افت فشار ارتواستاتیک، مقایسه فشار خون در حالت استراحت و پس از ایستادن میتواند اطلاعات مهمی ارائه دهد. طبق معیارهای رایج، کاهش فشار سیستولیک حداقل ۲۰ میلیمتر جیوه یا فشار دیاستولیک حداقل ۱۰ میلیمتر جیوه طی چند دقیقه پس از ایستادن میتواند با افت فشار ارتواستاتیک سازگار باشد.
آزمایش خون
آزمایش خون ممکن است برای بررسی کمخونی، قند خون و برخی اختلالات دیگر انجام شود.
نوار قلب
نوار قلب میتواند سرعت و ریتم ضربان و برخی اختلالات الکتریکی قلب را بررسی کند.
تست تیلت
در برخی افراد، پزشک ممکن است تست تیلت یا آزمون میز شیبدار را برای بررسی واکنش فشار خون و ضربان قلب نسبت به تغییر وضعیت بدن درخواست کند.
انتخاب این بررسیها به علت احتمالی افت فشار و شرایط فرد بستگی دارد.
درمان فشار خون پایین چگونه است؟
درمان فشار خون پایین کاملاً به علت آن بستگی دارد. اگر فرد فشار پایینی دارد اما هیچ علامتی ندارد، نیاز به درمان اختصاصی وجود ندارد.
اما اگر افت فشار ناشی از بیماری، کمآبی یا دارو باشد، باید علت اصلی برطرف شود.
افزایش مصرف مایعات
اگر کمآبی عامل افت فشار باشد، تأمین مایعات میتواند به افزایش حجم خون و بهبود علائم کمک کند.
تغییر وضعیت بدن بهآرامی
افرادی که دچار افت فشار وضعیتی هستند، بهتر است هنگام بلند شدن از تخت یا صندلی، ابتدا چند لحظه بنشینند و سپس بهآرامی بایستند.
اصلاح داروها
اگر یک دارو باعث افت فشار شده باشد، پزشک ممکن است دوز آن را تغییر دهد یا داروی دیگری را جایگزین کند. قطع خودسرانه داروهای قلبی یا فشار خون توصیه نمیشود.
جوراب فشاری
در برخی افراد مبتلا به افت فشار ارتواستاتیک، استفاده از جورابهای فشاری میتواند به بازگشت خون از پاها به سمت قلب کمک کند.
دارو
در موارد خاص و به تشخیص پزشک، ممکن است دارو برای افزایش فشار خون یا حجم خون تجویز شود. دارودرمانی زمانی مطرح میشود که اصلاح علت و اقدامات غیردارویی کافی نباشد.
برای فشار خون پایین چه بخوریم؟
یکی از سؤالات رایج این است که برای فشار خون پایین چه بخوریم. پاسخ به این سؤال باید با توجه به علت افت فشار داده شود.
نوشیدن آب کافی در بسیاری از موارد اهمیت دارد، بهخصوص اگر کمآبی عامل کاهش فشار باشد.
برخی افراد تصور میکنند افزایش مصرف نمک همیشه راهحل مناسبی برای فشار خون پایین است؛ اما این توصیه برای همه افراد درست نیست. مصرف بیش از حد سدیم میتواند در بعضی افراد، بهخصوص سالمندان یا بیماران قلبی، مشکلات دیگری ایجاد کند.
بنابراین افزایش نمک رژیم غذایی بهتر است تنها با نظر پزشک انجام شود.
اگر افت فشار بعد از غذا رخ میدهد، مصرف وعدههای کوچکتر و کمکربوهیدراتتر ممکن است به کاهش افت فشار پس از غذا کمک کند.
برای جلوگیری از افت فشار چه کارهایی میتوان انجام داد؟
در صورتی که پزشک علت خطرناک یا بیماری زمینهای خاصی پیدا نکرده باشد، برخی تغییرات سبک زندگی میتوانند به کنترل علائم کمک کنند:
- بهاندازه کافی آب بنوشید.
- از تغییر ناگهانی وضعیت بدن خودداری کنید.
- هنگام بلند شدن از تخت ابتدا بنشینید و سپس بایستید.
- از ایستادن طولانیمدت خودداری کنید.
- در هوای بسیار گرم مراقب کمآبی باشید.
- مصرف الکل را محدود کنید.
- وعدههای غذایی بسیار سنگین را کاهش دهید.
- فعالیت بدنی منظم و متناسب با وضعیت سلامت داشته باشید.
- فشار خون خود را در زمانهای مشخص اندازهگیری و ثبت کنید.
در افراد مبتلا به افت فشار وضعیتی، پزشک ممکن است راهکارهای اختصاصیتری مانند جوراب فشاری یا تمرینهای خاص را توصیه کند.
هنگام افت ناگهانی فشار خون چه کنیم؟
اگر هنگام ایستادن ناگهان دچار سرگیجه یا ضعف شدید، بهتر است برای جلوگیری از افتادن، بلافاصله بنشینید یا دراز بکشید.
اگر علائم با نشستن یا دراز کشیدن برطرف شوند، باز هم در صورت تکرار این اتفاق باید علت آن بررسی شود.
اما اگر افت فشار همراه با غش، گیجی شدید، درد قفسه سینه، تنگی نفس، پوست سرد و مرطوب، رنگپریدگی، نبض سریع و ضعیف یا علائم شوک باشد، شرایط میتواند اورژانسی باشد و باید فوراً از خدمات اورژانسی کمک گرفت. افت شدید فشار ممکن است در اثر خونریزی، عفونت شدید یا واکنش آلرژیک شدید ایجاد شود.
فشار خون پایین در سالمندان
سالمندان بیشتر در معرض افت فشار وضعیتی قرار دارند. افزایش سن، مصرف همزمان چند دارو، بیماریهای قلبی، دیابت و اختلالات عصبی میتوانند در این مسئله نقش داشته باشند.
یکی از مهمترین خطرات افت فشار در سالمندان، زمین خوردن و آسیب ناشی از آن است. اگر فرد هنگام بلند شدن دچار سرگیجه میشود، بهتر است این موضوع با پزشک مطرح شود.
گاهی تنها با اصلاح زمان یا دوز داروها، افزایش مناسب مایعات یا تغییر برخی عادات روزانه میتوان علائم را کنترل کرد.
اما نباید افت فشار مکرر در سالمندان را صرفاً به «ضعف ناشی از سن» نسبت داد؛ زیرا ممکن است یک بیماری زمینهای در پس آن وجود داشته باشد.
فشار خون پایین در بارداری
در دوران بارداری، تغییرات هورمونی و گشاد شدن رگهای خونی میتواند باعث کاهش فشار خون شود. این اتفاق بهخصوص در نیمه اول بارداری شایعتر است و در بسیاری از موارد موقتی است.
با این حال، اگر زن باردار دچار سرگیجه شدید، غش، ضعف قابل توجه یا علائم غیرمعمول شود، باید با پزشک یا ماما مشورت کند.
در این دوره، خوددرمانی یا افزایش خودسرانه مصرف نمک و دارو برای بالا بردن فشار خون توصیه نمیشود.
آیا فشار خون پایین همیشه نیاز به درمان دارد؟
خیر. این نکته اهمیت زیادی دارد.
اگر فردی بهطور طبیعی فشار خون پایینی دارد، هیچ علامتی ندارد و پزشک نیز بیماری زمینهای خاصی پیدا نکرده است، ممکن است نیازی به درمان نداشته باشد.
هدف از درمان هایپوتنشن همیشه بالا بردن عدد فشار خون نیست؛ بلکه هدف اصلی، رفع علت و جلوگیری از علائم و عوارض آن است.
برای مثال، اگر افت فشار به دلیل کمآبی باشد، تأمین مایعات میتواند مشکل را برطرف کند. اگر دارو علت افت فشار باشد، پزشک ممکن است دارو را تنظیم کند. اگر بیماری قلبی یا غددی عامل اصلی باشد، درمان باید روی بیماری زمینهای متمرکز شود.
جمعبندی؛ فشار خون پایین چه زمانی نیاز به بررسی دارد؟
فشار خون پایین یا هایپوتنشن همیشه نشانه بیماری نیست و بعضی افراد بهصورت طبیعی فشار خون پایینتری دارند و هیچ علامتی تجربه نمیکنند. با این حال، وقتی فشار خون پایین با سرگیجه، ضعف، تاری دید، تهوع، غش یا کاهش سطح هوشیاری همراه باشد، پیدا کردن علت اهمیت بیشتری پیدا میکند. فشار کمتر از ۹۰/۶۰ میلیمتر جیوه بهعنوان فشار پایین در نظر گرفته میشود، اما تشخیص و نیاز به درمان تنها بر اساس این عدد تعیین نمیشود.
علت فشار خون پایین میتواند از کمآبی و مصرف برخی داروها تا کمخونی، اختلالات هورمونی، بیماریهای قلبی، خونریزی و عفونت شدید متفاوت باشد. افت فشار هنگام ایستادن نیز میتواند نشاندهنده افت فشار ارتواستاتیک باشد و در صورت تکرار، نیاز به بررسی پزشکی دارد. تشخیص ممکن است با اندازهگیری فشار در وضعیتهای مختلف، آزمایش خون، نوار قلب یا در شرایط خاص تست تیلت انجام شود.
در مرکز تخصصی بیماری های قلبی و عروقی پالس، بررسی فشار خون پایین باید با توجه به علائم، سابقه پزشکی، داروهای مصرفی و علت احتمالی انجام شود. اگر افت فشار بهطور مکرر اتفاق میافتد یا با علائمی مانند غش، تپش قلب، درد قفسه سینه یا تنگی نفس همراه است، بهتر است برای ارزیابی دقیقتر به پزشک مراجعه کنید. در موارد شدید که علائم شوک یا افت ناگهانی و قابل توجه فشار خون وجود دارد، دریافت کمک اورژانسی اهمیت دارد. بنابراین فشار خون پایین و هایپوتنشن را نباید صرفاً بر اساس یک عدد قضاوت کرد؛ مهمترین مسئله، شناخت علت و بررسی علائم همراه است.