حمله قلبی یا انفارکتوس میوکارد زمانی رخ میدهد که جریان خون و اکسیژنرسانی به بخشی از عضله قلب بهشدت کاهش پیدا کند یا متوقف شود. شایعترین علت آن، بیماری عروق کرونر و تجمع پلاکهای چربی و کلسترول در دیواره رگهای قلب است؛ گاهی نیز پارگی پلاک و تشکیل لخته خون میتواند باعث انسداد رگ و بروز حمله قلبی شود. درد یا فشار قفسه سینه، تنگی نفس، تعریق سرد، تهوع، سرگیجه و انتشار درد به بازو، پشت، گردن یا فک از مهمترین علائم این وضعیت هستند، هرچند نشانهها ممکن است در زنان، سالمندان و افراد مبتلا به دیابت متفاوت یا کمتر واضح باشند. شناخت حمله قلبی، انفارکتوس میوکارد، سکته قلبی، بیماری عروق کرونر و علائم هشداردهنده قلبی اهمیت زیادی دارد و در صورت مشاهده علائم مشکوک، مراجعه سریع به متخصص قلب میتواند در تشخیص و شروع درمان مناسب نقش مهمی داشته باشد. همچنین افرادی که عوامل خطر بیماریهای قلبی دارند یا سابقه علائم قلبی را تجربه کردهاند، بهتر است برای ارزیابی وضعیت قلب و دریافت راهنمایی تخصصی به بهترین دکتر قلب مراجعه کنند؛ زیرا تشخیص و درمان بهموقع میتواند میزان آسیب عضله قلب را کاهش دهد.
فهرست مطالب
در زمان حمله قلبی چه اتفاقی می افتد؟
قلب برای ادامه فعالیت خود به اکسیژن و مواد مغذی نیاز دارد که از طریق عروق کرونر به عضله قلب میرسند. وقتی یکی از این عروق بهشدت تنگ یا مسدود شود، خون کافی به بخشی از عضله قلب نمیرسد. در نتیجه، سلولهای قلبی با کمبود اکسیژن مواجه میشوند و اگر جریان خون بهسرعت برقرار نشود، ممکن است آسیب دائمی ببینند یا از بین بروند. این آسیب به عضله قلب انفارکتوس میوکارد یا همان حمله قلبی گفته میشود.
یکی از شایعترین مکانیسمهای حمله قلبی، تصلب شرایین یا آترواسکلروز است. در این بیماری، چربی، کلسترول و سایر مواد در دیواره عروق تجمع پیدا میکنند و پلاک تشکیل میدهند. گاهی سطح پلاک پاره میشود و بدن برای ترمیم آن لخته خون ایجاد میکند. اگر این لخته جریان خون در رگ کرونر را به میزان قابل توجهی مسدود کند، اکسیژنرسانی به عضله قلب کاهش یافته و حمله قلبی رخ میدهد.
البته همه حملات قلبی دقیقاً از این مسیر ایجاد نمیشوند. اسپاسم عروق کرونر و پارگی خودبهخودی دیواره یکی از عروق کرونر نیز میتوانند جریان خون قلب را مختل کنند. شدت آسیب نیز به محل و میزان انسداد و مدت زمانی که عضله قلب با کمبود خون و اکسیژن مواجه است، بستگی دارد.
علائم حمله قلبی چیست؟
شناخت علائم حمله قلبی یکی از مهمترین بخشهای آگاهی درباره این بیماری است. علائم ممکن است ناگهانی شروع شوند یا بهتدریج ظاهر شوند.
شایعترین نشانهها عبارتاند از:
- فشار، سنگینی یا درد در قفسه سینه
- احساس فشردگی یا سوزش در قفسه سینه
- درد یا ناراحتی منتشرشونده به بازو یا شانه
- درد در گردن، فک یا پشت
- تنگی نفس
- تعریق سرد
- تهوع یا استفراغ
- سرگیجه یا احساس سبکی سر
- ضعف و خستگی غیرمعمول
- تپش قلب
- در موارد شدید، کاهش سطح هوشیاری یا غش
درد قفسه سینه شناختهشدهترین علامت است، اما حمله قلبی همیشه با درد شدید و واضح همراه نیست. برخی افراد ممکن است علائم خفیف داشته باشند یا نشانههایی را تجربه کنند که در نگاه اول ارتباطی با قلب به نظر نمیرسند.
گاهی نیز علائم هشداردهنده ساعتها، روزها یا حتی هفتهها پیش از یک حمله قلبی جدیتر ظاهر میشوند. برای مثال، درد یا فشار قفسه سینه که با فعالیت تکرار میشود و با استراحت کاملاً برطرف نمیشود، نیازمند ارزیابی پزشکی است.
علائم حمله قلبی در زنان چیست؟
علائم حمله قلبی در زنان ممکن است با الگوی شناختهشدهای که بسیاری از افراد تصور میکنند متفاوت باشد. البته درد یا ناراحتی قفسه سینه همچنان یکی از شایعترین علائم در زنان است، اما برخی زنان ممکن است علائم دیگری داشته باشند که کمتر به حمله قلبی نسبت داده میشوند.
این علائم میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- تنگی نفس
- تهوع یا استفراغ
- ناراحتی معده یا احساس سوءهاضمه
- درد یا فشار در پشت
- درد شانه یا بازو
- درد گردن یا فک
- خستگی غیرمعمول
- ضعف
- سرگیجه
- تعریق سرد
- احساس اضطراب یا ناخوشی عمومی
یکی از مشکلات مهم این است که بعضی از این علائم ممکن است با مشکلات گوارشی، خستگی یا استرس اشتباه گرفته شوند. به همین دلیل، زنان نباید وجود علائمی مانند تهوع، تنگی نفس یا درد پشت را صرفاً به مشکلات غیرقلبی نسبت دهند، بهخصوص اگر ناگهانی یا غیرمعمول باشند.
همچنین «نداشتن درد قفسه سینه» به معنی رد شدن حمله قلبی نیست. اگر علائم مشکوک بهصورت ناگهانی ایجاد شدهاند، ارزیابی فوری اهمیت دارد.
تفاوت حمله قلبی و ایست قلبی چیست؟
حمله قلبی و ایست قلبی یکسان نیستند.
در حمله قلبی، مشکل اصلی انسداد یا کاهش شدید جریان خون در یکی از عروق کرونر است و بخشی از عضله قلب آسیب میبیند.
اما در ایست قلبی، قلب بهطور ناگهانی توانایی پمپاژ مؤثر خون را از دست میدهد. در نتیجه، خونرسانی به مغز و سایر اندامها متوقف یا بهشدت مختل میشود.
این دو وضعیت میتوانند با یکدیگر ارتباط داشته باشند. برای مثال، یک حمله قلبی شدید ممکن است باعث اختلالات خطرناک ریتم قلب و در نهایت ایست قلبی شود. اما هر حمله قلبی الزاماً به ایست قلبی منجر نمیشود.
بنابراین اگر فردی بیهوش شده و تنفس طبیعی ندارد، موضوع با درد قفسه سینه معمولی متفاوت است و باید فوراً با اورژانس تماس گرفته شود و در صورت نیاز احیای قلبی ریوی آغاز شود.
علت حمله قلبی چیست؟
مهمترین علت حمله قلبی بیماری عروق کرونر است. در این بیماری، پلاکهای حاوی چربی و کلسترول بهتدریج در دیواره عروق تجمع پیدا میکنند.
با افزایش پلاک، فضای داخلی رگ باریکتر میشود و جریان خون کاهش پیدا میکند. اگر پلاک دچار پارگی شود، ممکن است لخته خون روی آن تشکیل شود و جریان خون را بهطور ناگهانی مسدود کند.
با این حال، تمام حملات قلبی ناشی از همین مکانیسم نیستند. برخی علل یا شرایط دیگر عبارتاند از:
اسپاسم عروق کرونر
گاهی یک رگ کرونر بهشدت منقبض میشود و جریان خون را کاهش میدهد. این حالت ممکن است در برخی افراد، از جمله افراد سیگاری، رخ دهد.
پارگی خودبه خودی عروق کرونر
SCAD یا پارگی خودبهخودی عروق کرونر یکی از علل کمتر شایع حمله قلبی است و در برخی زنان، بهخصوص زنان جوانتر، اهمیت ویژهای دارد.
برخی بیماری ها و شرایط دیگر
برخی عفونتها، شرایطی که اکسیژنرسانی به قلب را مختل میکنند و بعضی مشکلات عروقی نیز در شرایط خاص میتوانند زمینهساز آسیب عضله قلب شوند.
به همین دلیل، علت دقیق هر مورد باید با توجه به شرح حال، آزمایشها و تصویربرداری مشخص شود.
عوامل خطر حمله قلبی کدامند؟
برخی عوامل احتمال بیماری عروق کرونر و در نتیجه خطر حمله قلبی را افزایش میدهند.
مهمترین عوامل خطر قابل کنترل عبارتاند از:
- سیگار و مصرف دخانیات
- فشار خون بالا
- کلسترول بالا
- دیابت
- اضافهوزن و چاقی
- کمتحرکی
- تغذیه نامناسب
- مصرف برخی مواد
- استرس مزمن و کنترلنشده
در کنار این موارد، عوامل غیرقابل تغییر مانند افزایش سن و سابقه خانوادگی بیماری قلبی نیز اهمیت دارند. سابقه خانوادگی بیماری قلبی زودرس میتواند خطر فرد را افزایش دهد.
بعضی بیماریهای مزمن مانند بیماری کلیوی نیز با افزایش خطر بیماریهای قلبی عروقی ارتباط دارند. در زنان، عواملی مانند سابقه پرهاکلامپسی و یائسگی زودرس نیز میتوانند در ارزیابی خطر قلبی مورد توجه قرار گیرند.
وجود یک عامل خطر به این معنی نیست که فرد حتماً دچار حمله قلبی خواهد شد؛ اما هرچه عوامل خطر بیشتر باشند، اهمیت پیشگیری و کنترل آنها بیشتر میشود.
حمله قلبی چگونه تشخیص داده می شود؟
تشخیص انفارکتوس میوکارد در شرایط اورژانسی انجام میشود و پزشک برای تشخیص سریع از مجموعهای از اطلاعات استفاده میکند.
نوار قلب
الکتروکاردیوگرام یا ECG یکی از نخستین بررسیها در فرد مشکوک به حمله قلبی است. این آزمایش فعالیت الکتریکی قلب را ثبت میکند و میتواند تغییرات مشخصی را نشان دهد.
آزمایش خون و تروپونین
یکی از مهمترین آزمایشهای خونی، اندازهگیری تروپونین قلبی است. آسیب سلولهای عضله قلب میتواند باعث افزایش این ماده در خون شود.
پزشک ممکن است آزمایش را در فواصل زمانی مختلف تکرار کند تا تغییرات سطح تروپونین را بررسی کند.
اکوکاردیوگرافی
اکوکاردیوگرافی میتواند حرکت دیوارههای قلب، عملکرد پمپاژ و برخی عوارض احتمالی را بررسی کند.
آنژیوگرافی عروق کرونر
در شرایط مناسب، آنژیوگرافی کرونر برای مشاهده محل و میزان انسداد عروق انجام میشود و میتواند به تصمیمگیری درباره باز کردن رگ کمک کند.
در مجموع، تشخیص بر اساس یک آزمایش منفرد انجام نمیشود و علائم، ECG، تروپونین و سایر یافتهها در کنار یکدیگر تفسیر میشوند.
انواع حمله قلبی؛ STEMI و NSTEMI چیست؟
پزشکان بر اساس یافتههای نوار قلب و وضعیت عروق میتوانند حمله قلبی را به انواع مختلفی تقسیم کنند.
STEMI یا انفارکتوس میوکارد با بالا رفتن قطعه ST با انسداد شدید یا کامل یک رگ کرونر ارتباط دارد و نیازمند درمان فوری برای بازگرداندن جریان خون است.
NSTEMI یا انفارکتوس میوکارد بدون بالا رفتن قطعه ST نیز نوعی حمله قلبی است که در آن جریان خون به میزان قابل توجهی کاهش یافته و آسیب عضله قلب رخ داده است. انسداد در این حالت میتواند ناقص باشد، هرچند در برخی موارد انسداد کامل نیز ممکن است وجود داشته باشد.
تشخیص نوع حمله قلبی اهمیت دارد، زیرا میتواند بر انتخاب روش درمانی فوری تأثیر بگذارد.
هنگام مشاهده علائم حمله قلبی چه باید کرد؟
اگر فردی دچار علائم مشکوک به حمله قلبی شده است، نباید منتظر ماند تا علائم خودبهخود برطرف شوند.
اقدام اصلی، تماس فوری با اورژانس است. بهتر است فرد خودش رانندگی نکند؛ تیم اورژانس میتواند اقدامات اولیه را از زمان رسیدن آغاز کند و انتقال سریع به مرکز درمانی را انجام دهد.
اگر فرد داروی نیتروگلیسیرین را قبلاً با تجویز پزشک دریافت کرده است، باید طبق دستور قبلی خود عمل کند.
درباره مصرف آسپرین نیز نباید توصیههای عمومی را جایگزین ارزیابی پزشکی کرد. در برخی شرایط ممکن است مصرف آن توصیه شود، اما به دلیل احتمال تداخل دارویی یا وجود منع مصرف، بهتر است فرد طبق دستور پزشک یا اپراتور اورژانس اقدام کند. مهمتر از همه، مصرف آسپرین نباید تماس با اورژانس را به تأخیر بیندازد.
راه های درمان حمله قلبی چیست؟
هدف اصلی درمان حمله قلبی بازگرداندن جریان خون به عضله قلب و جلوگیری از آسیب بیشتر است. انتخاب روش درمان به نوع حمله قلبی، محل و شدت انسداد، وضعیت بیمار و امکانات مرکز درمانی بستگی دارد.
داروها
در بیمارستان ممکن است از داروهایی برای جلوگیری از تشکیل لخته، کاهش فشار واردشده به قلب، کنترل درد و بهبود جریان خون استفاده شود. از جمله داروهای مورد استفاده در شرایط مختلف میتوان به آسپرین، داروهای ضدپلاکت، داروهای ضدانعقاد، نیتروگلیسیرین، بتابلوکرها، مهارکنندههای ACE و داروهای کاهشدهنده کلسترول اشاره کرد.
داروهای حلکننده لخته نیز در برخی شرایط خاص مورد استفاده قرار میگیرند، بهویژه زمانی که باز کردن فوری رگ با روش مداخلهای امکانپذیر نباشد.
آنژیوپلاستی و استنت گذاری
یکی از روشهای مهم بازگرداندن جریان خون، آنژیوپلاستی عروق کرونر است. در این روش، پزشک با استفاده از یک کاتتر به محل انسداد دسترسی پیدا میکند و در صورت نیاز رگ را با بالون باز کرده و استنت قرار میدهد.
جراحی بای پس عروق کرونر
در بعضی بیماران، بهخصوص زمانی که چند رگ مهم دچار انسداد شده یا شرایط عروق برای آنژیوپلاستی مناسب نیست، ممکن است جراحی بایپس عروق کرونر مطرح شود.
تصمیمگیری درباره روش درمان باید در بیمارستان و توسط تیم درمانی انجام شود.
عوارض حمله قلبی چیست؟
شدت عوارض حمله قلبی به محل و اندازه آسیب عضله قلب، سرعت درمان و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد.
برخی عوارض احتمالی عبارتاند از:
- اختلالات ریتم قلب
- کاهش قدرت پمپاژ قلب
- نارسایی قلبی
- شوک قلبی
- آسیب دریچهای یا ساختاری
- تشکیل لخته و آمبولی
- ایست قلبی
- در موارد شدید، مرگ
اختلالات ریتم یکی از عوارض مهم است؛ زیرا عضله آسیبدیده میتواند فعالیت الکتریکی طبیعی قلب را مختل کند.
از طرف دیگر، اگر قسمت قابل توجهی از عضله قلب آسیب ببیند، قدرت پمپاژ قلب ممکن است کاهش پیدا کند و فرد به نارسایی قلبی مبتلا شود.
به همین دلیل، حتی پس از عبور از مرحله حاد، پیگیری پزشکی و مراقبتهای بعدی اهمیت زیادی دارد.
اهمیت سبک زندگی بعد از حمله قلبی
سبک زندگی سالم بخش مهمی از مراقبت پس از انفارکتوس میوکارد است. هدف فقط جلوگیری از تکرار حمله قلبی نیست؛ بلکه کنترل عوامل خطر و حفظ عملکرد قلب نیز اهمیت دارد.
ترک سیگار
ترک سیگار یکی از مهمترین اقدامات برای کاهش خطر بیماریهای قلبی عروقی است. ادامه مصرف دخانیات میتواند به عروق آسیب بزند و خطر حوادث قلبی را افزایش دهد.
فعالیت بدنی
پس از حمله قلبی، میزان فعالیت باید بر اساس وضعیت بیمار و نظر پزشک تعیین شود. توانبخشی قلبی میتواند به بازگشت تدریجی فرد به فعالیت و بهبود آمادگی جسمانی کمک کند. انجمن قلب آمریکا نیز توانبخشی قلبی و تغییر سبک زندگی را از بخشهای مهم دوران بهبودی میداند.
تغذیه
کاهش مصرف چربیهای اشباع، نمک و غذاهای فوقفرآوریشده و افزایش مصرف سبزیجات، میوهها، غلات کامل و منابع پروتئینی مناسب میتواند بخشی از الگوی غذایی سالم برای قلب باشد.
کنترل بیماری های زمینه ای
کنترل فشار خون، کلسترول و قند خون اهمیت زیادی دارد. مصرف منظم داروهای تجویزشده و مراجعههای پیگیری نیز نباید نادیده گرفته شود.
آیا بعد از حمله قلبی امکان زندگی طبیعی وجود دارد؟
بسیاری از افراد پس از حمله قلبی با درمان مناسب و رعایت توصیههای پزشکی میتوانند به فعالیتهای روزمره بازگردند. میزان و سرعت بازگشت به فعالیت به شدت آسیب قلبی، روش درمان، بیماریهای همراه و شرایط جسمی فرد بستگی دارد.
توانبخشی قلبی، اصلاح تغذیه، فعالیت بدنی مناسب، ترک سیگار و کنترل عوامل خطر میتوانند در مسیر بهبودی نقش داشته باشند.
بازگشت به فعالیت شدید، رانندگی، ورزش حرفهای یا کارهای فیزیکی سنگین باید بر اساس توصیه پزشک انجام شود و برای همه بیماران یک زمان یکسان وجود ندارد.
پیشگیری از حمله قلبی چگونه انجام می شود؟
پیشگیری از حمله قلبی بیشتر بر کنترل عوامل خطر بیماری عروق کرونر متمرکز است.
اقدامات مهم شامل موارد زیر هستند:
- ترک سیگار
- کنترل فشار خون
- بررسی و کنترل کلسترول
- کنترل قند خون و دیابت
- حفظ وزن مناسب
- فعالیت بدنی منظم
- تغذیه متعادل
- خواب کافی
- کنترل استرس
- مصرف داروهای تجویزشده
- مراجعه منظم برای ارزیابی عوامل خطر
بعضی عوامل مانند سن و سابقه خانوادگی قابل تغییر نیستند، اما کنترل عوامل قابل اصلاح میتواند خطر کلی بیماری قلبی را کاهش دهد.
افرادی که چند عامل خطر همزمان دارند، بهتر است برنامه پیشگیری خود را با کمک پزشک تنظیم کنند.
حمله قلبی در مرکز تخصصی بیماری های قلبی و عروقی پالس
در مرکز تخصصی بیماری های قلبی و عروقی پالس، ارزیابی خطر بیماریهای قلبی باید بر اساس مجموعهای از عوامل انجام شود. فشار خون، چربی خون، قند خون، سابقه خانوادگی، علائم، سبک زندگی و نتایج آزمایشها میتوانند در تعیین وضعیت قلبی عروقی فرد نقش داشته باشند.
اگر فرد سابقه بیماری عروق کرونر یا انفارکتوس میوکارد داشته باشد، پیگیری منظم اهمیت بیشتری پیدا میکند. هدف از پیگیری فقط بررسی علائم نیست؛ بلکه کنترل عوامل خطر، ارزیابی عملکرد قلب و پیشگیری از حوادث قلبی بعدی نیز اهمیت دارد.
جمع بندی
حمله قلبی یا انفارکتوس میوکارد یک وضعیت اورژانسی است که در آن جریان خون به بخشی از عضله قلب کاهش پیدا کرده یا متوقف میشود و در صورت ادامه کمبود اکسیژن، سلولهای عضله قلب آسیب میبینند. شایعترین علت آن بیماری عروق کرونر و انسداد ناشی از پلاک و لخته خون است، اما اسپاسم عروق کرونر و برخی مشکلات دیگر نیز میتوانند باعث آن شوند. علائم میتوانند شامل فشار یا درد قفسه سینه، تنگی نفس، تعریق سرد، تهوع، سرگیجه و درد منتشرشونده به بازو، پشت، گردن یا فک باشند و علائم حمله قلبی در زنان ممکن است گاهی با نشانههایی مانند خستگی غیرمعمول، تهوع، تنگی نفس یا درد پشت و فک ظاهر شوند. تشخیص انفارکتوس میوکارد با کمک نوار قلب، آزمایش تروپونین و در صورت نیاز اکو، آنژیوگرافی و سایر بررسیها انجام میشود. درمان سریع برای بازگرداندن جریان خون اهمیت اساسی دارد و پس از مرحله حاد نیز کنترل فشار خون، کلسترول، دیابت، ترک سیگار، تغذیه سالم و توانبخشی قلبی اهمیت دارد. اگر علائم مشکوک به حمله قلبی ایجاد شد، نباید منتظر ماند و باید فوراً از خدمات اورژانسی کمک گرفت.


