روماتیسم قلبی یکی از بیماری‌های دریچه‌ای قلب است که در پی تب روماتیسمی و واکنش غیرطبیعی سیستم ایمنی بدن به عفونت باکتریایی استرپتوکوکی ایجاد می‌شود. این بیماری می‌تواند دریچه‌های قلب، به‌ویژه دریچه میترال، را درگیر کرده و به مرور باعث تنگی یا نارسایی دریچه، تپش قلب، تنگی نفس، خستگی و در موارد پیشرفته نارسایی قلبی شود. عفونت گلو با استرپتوکوک گروه A، تب روماتیسمی، التهاب دریچه قلب، آسیب دریچه‌ای و بیماری قلبی اکتسابی از مهم‌ترین مفاهیمی هستند که در ارتباط با این بیماری مطرح می‌شوند. تشخیص زودهنگام تب روماتیسمی و درمان مناسب عفونت استرپتوکوکی توسر بهترین متخصص قلب، می‌تواند از بسیاری از موارد آسیب قلبی پیشگیری کند.
فهرست مطالب
روماتیسم قلبی چیست؟
روماتیسم قلبی در واقع نتیجه آسیب طولانی‌مدت به ساختار قلب، به‌خصوص دریچه‌ها، پس از یک یا چند دوره تب روماتیسمی است. تب روماتیسمی پس از عفونت با باکتری استرپتوکوک گروه A ایجاد می‌شود؛ برای مثال ممکن است فرد ابتدا دچار گلودرد یا عفونت پوستی شود و در صورت ایجاد واکنش ایمنی غیرطبیعی، مدتی بعد علائم تب روماتیسمی ظاهر شوند.
نکته مهم این است که خود عفونت گلو مستقیماً باعث ایجاد آسیب دائمی دریچه قلب نمی‌شود. مشکل زمانی ایجاد می‌شود که سیستم ایمنی بدن در پاسخ به عفونت، به اشتباه به برخی بافت‌های بدن از جمله بافت قلب حمله کند. التهاب ایجادشده می‌تواند دریچه‌های قلب را آسیب بزند و در صورت تکرار حملات تب روماتیسمی، این آسیب به تدریج بیشتر شود.
دریچه‌های قلب وظیفه دارند جریان خون را در مسیر درست هدایت کنند. وقتی یک دریچه ضخیم، اسکارشده یا تغییرشکل‌یافته باشد، ممکن است به‌درستی باز یا بسته نشود. در چنین شرایطی قلب برای رساندن خون کافی به بدن باید فشار بیشتری تحمل کند.
به همین دلیل، روماتیسم قلبی یک بیماری صرفاً مربوط به دوران کودکی نیست. آسیب دریچه‌ای ممکن است در کودکی آغاز شود اما سال‌ها بعد، حتی در بزرگسالی، با علائم واضح خود را نشان دهد.
بیماری روماتیسم قلبی چگونه ایجاد می‌شود؟
برای درک روند ایجاد بیماری بهتر است آن را مرحله‌به‌مرحله بررسی کنیم.
مرحله اول: عفونت استرپتوکوکی
در بسیاری از موارد، روند بیماری با عفونت ناشی از استرپتوکوک گروه A شروع می‌شود. گلودرد استرپتوکوکی در کودکان و نوجوانان شایع‌تر است و می‌تواند از طریق تماس نزدیک منتقل شود.
هر گلودردی استرپتوکوکی نیست و هر فرد مبتلا به عفونت استرپتوکوکی نیز الزاماً به تب روماتیسمی مبتلا نمی‌شود. با این حال، شناسایی و درمان مناسب عفونت‌های مشکوک اهمیت دارد؛ زیرا درمان آنتی‌بیوتیکی مناسب عفونت استرپتوکوکی می‌تواند از بروز تب روماتیسمی جلوگیری کند.
مرحله دوم: تب روماتیسمی
در برخی افراد، پس از عفونت استرپتوکوکی، سیستم ایمنی واکنش التهابی غیرطبیعی ایجاد می‌کند. تب، درد و التهاب مفاصل، خستگی و گاهی حرکات غیرارادی از علائم احتمالی تب روماتیسمی هستند.
در این مرحله ممکن است قلب نیز درگیر شود. التهاب قلب می‌تواند به ساختار دریچه‌ها آسیب برساند.
مرحله سوم: آسیب دریچه‌های قلب
اگر التهاب شدید باشد یا حملات تب روماتیسمی دوباره تکرار شوند، بافت دریچه ممکن است دچار اسکار و تغییر ساختاری شود. این تغییرات می‌توانند عملکرد دریچه را مختل کنند و در نهایت زمینه ایجاد بیماری مزمن دریچه‌ای را فراهم کنند.
به همین دلیل، پیشگیری از حملات مجدد تب روماتیسمی یکی از بخش‌های مهم مراقبت از بیماران مبتلا به این بیماری است.
علائم روماتیسم قلبی چیست؟
علائم ممکن است با توجه به تعداد دریچه‌های درگیر و شدت آسیب متفاوت باشند. بعضی افراد برای مدت طولانی علامت واضحی ندارند و بیماری هنگام معاینه یا اکوکاردیوگرافی شناسایی می‌شود.
از مهم‌ترین علائم احتمالی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- تنگی نفس، به‌خصوص هنگام فعالیت
- خستگی زودرس
- کاهش توانایی انجام فعالیت‌های روزمره
- تپش قلب یا ضربان نامنظم
- درد یا ناراحتی قفسه سینه
- سرگیجه یا احساس ضعف
- غش در موارد خاص
- تورم پاها یا سایر قسمت‌های بدن در صورت ایجاد نارسایی قلبی
سازمان جهانی بهداشت نیز تنگی نفس، خستگی، ضربان نامنظم، درد قفسه سینه و غش را از علائم احتمالی بیماری دریچه‌ای ناشی از روماتیسم قلبی می‌داند.
شدت علائم همیشه با میزان آسیب دریچه‌ای یکسان نیست. ممکن است فردی آسیب قابل توجهی داشته باشد اما علائم محدودی تجربه کند. به همین دلیل، در افراد دارای سابقه تب روماتیسمی، پیگیری پزشکی اهمیت زیادی دارد.
روماتیسم قلبی در کودکان
روماتیسم قلبی ارتباط نزدیکی با دوران کودکی و نوجوانی دارد. نخستین دوره تب روماتیسمی در سنین حدود ۵ تا ۱۴ سالگی دیده می‌شود و آسیب دریچه‌ای ممکن است از همان سال‌ها آغاز شود.
در کودکان، توجه به علائم پس از عفونت گلو یا عفونت‌های استرپتوکوکی اهمیت زیادی دارد. تب مداوم، درد و تورم مفاصل، خستگی غیرمعمول، تپش قلب یا تنگی نفس پس از یک عفونت گلو می‌تواند نیازمند بررسی پزشکی باشد.
یکی از مشکلات این است که کودک ممکن است نتواند احساس تپش قلب یا تنگی نفس را به‌خوبی توصیف کند. والدین باید به تغییراتی مانند کاهش توانایی بازی و فعالیت، خستگی غیرمعمول، نفس‌نفس زدن هنگام فعالیت یا کاهش تحمل ورزش توجه کنند.
پیشگیری در این سن اهمیت ویژه‌ای دارد. درمان مناسب عفونت استرپتوکوکی و در صورت تشخیص تب روماتیسمی، رعایت برنامه پیشگیری از عود بیماری می‌تواند از آسیب بیشتر به دریچه‌های قلب جلوگیری کند. سازمان جهانی بهداشت بر پیشگیری اولیه و ثانویه از تب روماتیسمی و بیماری روماتیسمی قلب تأکید کرده است.
آیا روماتیسم قلبی باعث مرگ می‌شود؟
این سؤال برای بسیاری از بیماران و خانواده‌ها مهم است. پاسخ این است که روماتیسم قلبی در موارد شدید و درمان‌نشده می‌تواند عوارض جدی و حتی تهدیدکننده زندگی ایجاد کند، اما این به معنای آن نیست که همه بیماران در معرض مرگ قرار دارند.
شدت بیماری به عواملی مانند میزان آسیب دریچه‌ها، تعداد دریچه‌های درگیر، وجود نارسایی قلبی، اختلال ریتم قلب و دریافت یا عدم دریافت درمان مناسب بستگی دارد.
آسیب شدید دریچه‌ای می‌تواند باعث شود قلب برای پمپاژ خون فشار بیشتری تحمل کند. در طول زمان، این وضعیت ممکن است به نارسایی قلبی منجر شود. برخی بیماران نیز ممکن است به دلیل اختلالات ریتم یا سایر عوارض نیازمند درمان‌های تخصصی باشند.
سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند که بیماری روماتیسمی قلب می‌تواند به مرگ یا ناتوانی طولانی‌مدت منجر شود، اما مداخله زودهنگام و پیشگیری از حملات مجدد تب روماتیسمی می‌تواند از بسیاری از عوارض جلوگیری کند.
بنابراین تشخیص بیماری به معنی پایان زندگی طبیعی نیست. بسیاری از بیماران با پیگیری منظم، درمان مناسب و کنترل عوامل خطر می‌توانند بیماری خود را مدیریت کنند.
عوارض روماتیسم قلبی چیست؟
آسیب دریچه‌ای می‌تواند در طول زمان مشکلات مختلفی ایجاد کند. نوع و شدت عوارض به دریچه درگیر و میزان آسیب آن بستگی دارد.
تنگی دریچه
در این حالت، دریچه به اندازه کافی باز نمی‌شود و عبور خون از آن دشوار می‌شود. قلب برای عبور دادن خون باید فشار بیشتری ایجاد کند.
نارسایی دریچه
اگر دریچه به‌طور کامل بسته نشود، بخشی از خون می‌تواند به سمت عقب برگردد. این وضعیت باعث می‌شود قلب برای تأمین جریان خون مناسب، بیشتر کار کند.
نارسایی قلبی
آسیب شدید و طولانی‌مدت دریچه‌ها ممکن است در نهایت باعث نارسایی قلبی شود. در این شرایط قلب نمی‌تواند به اندازه کافی خون مورد نیاز بدن را پمپاژ کند.
اختلالات ریتم قلب
تغییرات ساختاری قلب و افزایش فشار روی حفره‌های قلب می‌تواند با اختلالات ریتم همراه شود. احساس تپش قلب یا ضربان نامنظم از علائم احتمالی است.
تشکیل لخته و سکته مغزی
در برخی اختلالات ریتم مانند فیبریلاسیون دهلیزی، خطر تشکیل لخته افزایش پیدا می‌کند. بنابراین در بعضی بیماران، پزشک ممکن است داروهای ضدانعقاد را برای کاهش خطر لخته تجویز کند. نوع درمان به شرایط هر بیمار بستگی دارد.
روماتیسم قلبی چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص با بررسی سابقه پزشکی، علائم، معاینه قلب و آزمایش‌های تکمیلی انجام می‌شود.
اکوکاردیوگرافی
اکوکاردیوگرافی یکی از مهم‌ترین ابزارها برای ارزیابی دریچه‌های قلب است. پزشک با استفاده از اکو می‌تواند ساختار دریچه‌ها، نحوه باز و بسته شدن آن‌ها و جریان خون را بررسی کند.
نوار قلب
نوار قلب می‌تواند ریتم قلب و برخی اختلالات الکتریکی را بررسی کند. در صورت وجود تپش قلب یا ضربان نامنظم، این آزمایش می‌تواند اطلاعات مفیدی ارائه دهد.
آزمایش خون
اگر پزشک به تب روماتیسمی فعال یا عفونت استرپتوکوکی مشکوک باشد، ممکن است آزمایش‌های مختلفی را برای بررسی التهاب یا شواهد عفونت درخواست کند.
بررسی سوابق بیماری
سابقه گلودرد استرپتوکوکی، تب روماتیسمی، بیماری دریچه‌ای یا درمان‌های قبلی می‌تواند در تشخیص و تعیین برنامه پیگیری اهمیت داشته باشد.
تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ممکن است بیماری پیش از ایجاد علائم شدید قابل شناسایی باشد. راهنمای سازمان جهانی بهداشت نیز بر تشخیص و غربالگری زودهنگام بیماری روماتیسمی قلب در گروه‌های در معرض خطر تأکید دارد.
روماتیسم قلبی در بارداری
بارداری باعث افزایش حجم خون و تغییرات قابل توجهی در عملکرد سیستم قلبی‌عروقی می‌شود. به همین دلیل، زنان مبتلا به بیماری‌های دریچه‌ای قلب ممکن است در دوران بارداری به مراقبت دقیق‌تری نیاز داشته باشند.
در مناطقی که بیماری روماتیسمی قلب شایع است، این بیماری از علل مهم عوارض قلبی مادران باردار محسوب می‌شود. افزایش حجم خون در دوران بارداری می‌تواند فشار بیشتری بر دریچه‌های آسیب‌دیده وارد کند و در برخی زنان باعث تشدید علائمی مانند تنگی نفس، خستگی یا اختلالات ریتم شود.
اگر فردی سابقه روماتیسم قلبی دارد و قصد بارداری دارد، بهتر است پیش از بارداری وضعیت قلب و دریچه‌ها ارزیابی شود. در این شرایط، متخصص قلب و متخصص زنان می‌توانند با توجه به شدت بیماری درباره ایمنی بارداری، داروهای مورد استفاده، نیاز به پایش بیشتر و برنامه زایمان تصمیم‌گیری کنند.
مصرف یا قطع دارو در دوران بارداری نباید خودسرانه انجام شود. برخی داروهای قلبی یا ضدانعقاد ممکن است نیاز به تنظیم داشته باشند و تصمیم‌گیری باید بر اساس شرایط مادر و جنین انجام شود. راهنماهای جدید انجمن قلب اروپا نیز برای مدیریت بیماری‌های قلبی در دوران بارداری بر ارزیابی پیش از بارداری و مراقبت تیمی تأکید دارند.
تفاوت روماتیسم قلبی و روماتیسم مفصلی چیست؟
اصطلاح «روماتیسم» ممکن است باعث شود افراد بیماری‌های مختلف را با یکدیگر اشتباه بگیرند، در حالی که روماتیسم قلبی و روماتیسم مفصلی یک بیماری واحد نیستند.
روماتیسم قلبی پیامد تب روماتیسمی است که در پی واکنش ایمنی بدن به عفونت استرپتوکوکی ایجاد می‌شود و می‌تواند به دریچه‌های قلب آسیب بزند. در مقابل، روماتیسم مفصلی یا آرتریت روماتوئید یک بیماری خودایمنی مزمن است که عمدتاً مفاصل را درگیر می‌کند.
در روماتیسم مفصلی، درد، تورم و خشکی مفاصل، به‌خصوص خشکی صبحگاهی، از علائم شناخته‌شده هستند. این بیماری می‌تواند اندام‌های دیگری را نیز درگیر کند و با روماتیسم قلبی یکسان نیست.
از طرف دیگر، در تب روماتیسمی ممکن است درد و التهاب مفاصل نیز وجود داشته باشد، اما این مسئله با «روماتیسم مفصلی» به معنای آرتریت روماتوئید تفاوت دارد.
بنابراین اگر فردی سابقه التهاب مفاصل داشته باشد، نمی‌توان تنها بر اساس این علامت درباره وجود بیماری قلبی یا روماتیسم قلبی نتیجه‌گیری کرد.
راه‌های درمان روماتیسم قلبی چیست؟
درمان به مرحله بیماری، میزان آسیب دریچه‌ای، وجود علائم و عوارض و سابقه تب روماتیسمی بستگی دارد. هدف درمان می‌تواند کنترل علائم، پیشگیری از آسیب بیشتر، جلوگیری از عود تب روماتیسمی و در موارد شدید اصلاح آسیب دریچه‌ای باشد.
پیشگیری از عود تب روماتیسمی
در افرادی که سابقه تب روماتیسمی دارند، پیشگیری از عفونت‌های استرپتوکوکی بعدی اهمیت زیادی دارد. سازمان جهانی بهداشت استفاده از پیشگیری آنتی‌بیوتیکی طولانی‌مدت را یکی از بخش‌های مهم پیشگیری ثانویه می‌داند. نوع دارو، فاصله مصرف و مدت درمان باید توسط پزشک تعیین شود.
داروهای کنترل علائم
بسته به وضعیت بیمار، ممکن است داروهایی برای کنترل نارسایی قلبی، اختلالات ریتم یا کاهش خطر تشکیل لخته تجویز شوند. این داروها باید دقیقاً مطابق نظر پزشک مصرف شوند.
ترمیم یا تعویض دریچه
اگر آسیب دریچه‌ای شدید باشد، درمان دارویی ممکن است کافی نباشد. در چنین شرایطی ممکن است ترمیم یا تعویض دریچه قلب مطرح شود. سازمان جهانی بهداشت نیز اشاره می‌کند که بیماران مبتلا به بیماری شدید ممکن است به جراحی ترمیم یا تعویض دریچه نیاز داشته باشند.
انتخاب روش درمان به نوع دریچه آسیب‌دیده، شدت تنگی یا نارسایی، وضعیت عملکرد قلب، سن و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد.
آیا روماتیسم قلبی قابل پیشگیری است؟
یکی از مهم‌ترین نکات درباره این بیماری این است که بخش قابل توجهی از موارد آن قابل پیشگیری هستند.
پیشگیری از عفونت استرپتوکوکی و درمان مناسب عفونت‌های تشخیص‌داده‌شده می‌تواند خطر بروز تب روماتیسمی را کاهش دهد. همچنین افرادی که قبلاً تب روماتیسمی داشته‌اند باید برنامه پیشگیری از عود را جدی بگیرند؛ زیرا حملات مجدد می‌توانند آسیب دریچه‌ای بیشتری ایجاد کنند.
برای افرادی که بیماری روماتیسمی قلب در آن‌ها تشخیص داده شده است نیز پیگیری منظم اهمیت دارد. بررسی دوره‌ای وضعیت دریچه‌ها، کنترل فشار خون و سایر بیماری‌های زمینه‌ای، مصرف صحیح داروها و مراجعه به پزشک در صورت تغییر علائم می‌تواند به مدیریت بهتر بیماری کمک کند.
همچنین والدین باید نسبت به گلودردهای شدید و عفونت‌های مشکوک به استرپتوکوک در کودکان بی‌تفاوت نباشند. تشخیص و درمان مناسب عفونت، یکی از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه در سنین کودکی است.
چه زمانی باید برای روماتیسم قلبی به پزشک مراجعه کرد؟
اگر فردی سابقه تب روماتیسمی یا عفونت استرپتوکوکی مهم داشته باشد و بعداً علائمی مانند تنگی نفس، خستگی غیرعادی، تپش قلب، درد قفسه سینه، سرگیجه یا کاهش توانایی فعالیت را تجربه کند، بهتر است برای ارزیابی قلب مراجعه کند.
همچنین افراد مبتلا به بیماری دریچه‌ای شناخته‌شده باید برنامه پیگیری خود را جدی بگیرند. تشدید ناگهانی تنگی نفس، درد شدید قفسه سینه، غش یا علائم شدید قلبی نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
در مرکز پالس بررسی سابقه بیماری، علائم، معاینه قلب و در صورت نیاز انجام بررسی‌های تشخیصی توسط دکتر آیت متخصص قلب، جهت تعیین وضعیت دریچه‌های قلب و انتخاب مسیر مناسب پیگیری انجام می شود.
جمع‌بندی
روماتیسم قلبی بیماری مزمنی است که در نتیجه آسیب ناشی از تب روماتیسمی به دریچه‌های قلب ایجاد می‌شود. این بیماری می‌تواند از دوران کودکی آغاز شود اما علائم آسیب دریچه‌ای ممکن است سال‌ها بعد ظاهر شوند. تنگی نفس، خستگی، تپش قلب، درد قفسه سینه و غش از علائم احتمالی آن هستند و در موارد شدید، بیماری می‌تواند به نارسایی قلبی، اختلالات ریتم و سایر عوارض جدی منجر شود.
خبر مهم این است که پیشگیری نقش بسیار مهمی در کاهش بار بیماری دارد. درمان مناسب عفونت‌های استرپتوکوکی، پیشگیری از حملات مجدد تب روماتیسمی، پیگیری منظم بیماری دریچه‌ای و درمان به‌موقع عوارض می‌تواند از پیشرفت بسیاری از موارد جلوگیری کند. در مواردی که آسیب دریچه‌ای شدید باشد نیز روش‌هایی مانند ترمیم یا تعویض دریچه می‌توانند در برنامه درمان قرار بگیرند. بنابراین تشخیص و پیگیری به‌موقع روماتیسم قلبی نقش مهمی در حفظ عملکرد قلب و کاهش خطر عوارض طولانی‌مدت دارد.